۹ سپتامبر ۲۰۲۶ - هفت سال پیش، پژوهشگران دانشگاه جانز هاپکینز و همکارانشان اعلام کردند که موفق به کشف «سلول X» شدهاند؛ یک سلول ایمنی نوظهور که نقشی کلیدی در بروز دیابت نوع ۱ ایفا میکند.
امروز، این تیم تحقیقات خود را فراتر برده و با بهرهگیری از سالها کشفیات تحت حمایت دولت، در حال بررسی این موضوع هستند که چگونه میتوان سلول Xرا به یک «درمان ایمنی» تبدیل کرد که شاید روزی بتواند روند پیشرفت دیابت نوع ۱ را بلافاصله پس از تشخیص، معکوس کند.
آخرین یافتههای آنها که در ماه آوریل در مجلهٔ Journal of Immunologyمنتشر شد، نشان داد که یک آنتیبادی (پادتن) توسعهیافته بر پایهٔ سلول X، توانسته است سلولهای ایمنی درگیر در پاسخ خودایمنی را هدف قرار داده و از بین ببرد. این فعالیت، هرچند هنوز در مدلهای پیشبالینی (آزمایشگاهی) است، اما نشاندهندهٔ یک پژوهش طولانیمدت است.
پروفسور عبدالرحیم ا. حماد، محقق اصلی و استاد آسیبشناسی در دانشکده پزشکی دانشگاه جانز هاپکینز، گفت: اینها مفاهیم نوینی هستند. درمانی که ما بر روی آن متمرکز هستیم، با استفاده از یک آنتیبادی طبیعی، از الگوهای تکاملی مشاهده شده در انسان و موش پیروی میکند تا بهطور انتخابی، تخریب سلولهای بتای تولیدکنندهٔ انسولین در پانکراس را هدف قرار داده و متوقف کند.
رافید الحلاف، پژوهشگر آزمایشگاه حماد، گفت: «این فقط مدیریت قند خون نیست، بلکه پتانسیل اصلاح اختلال ایمنی ناشی از بیماری را دارد. این کشف مسیر جدیدی را برای تفکر در مورد درمان باز میکند.»
بار درمان مادامالعمر
بدن برای تبدیل سوخت به انرژی، به هورمونهای مختلفی از جمله انسولین متکی است. اکثر مردم لازم نیست به این فرآیند فکر کنند. با این حال، بیش از ۹.۵ میلیون نفر در سراسر جهان، از جمله حدود ۲.۱ میلیون نفر در ایالات متحده، با دیابت نوع ۱ زندگی میکنند؛ این بیماری زمانی رخ میدهد که سیستم ایمنی به اشتباه به سلولهای تولیدکنندهٔ انسولین در پانکراس حمله میکند. در نتیجهٔ این وضعیت خودایمنی مزمن، پانکراس بهتدریج در تولید انسولین کافی برای تنظیم استفادهٔ بدن از قند خون یا گلوکز ناتوان میشود.
درمانهای دیابت نوع ۱، بر استفادهٔ روزانه و مادامالعمر از انسولین جایگزین متکی بودهاند که از طریق سوزن، قلم، وصله، پمپ و پودرهای استنشاقی تجویز میشود. گزینههای دیگر که نیاز به انسولین را دور میزنند، شامل پیوند پانکراس یا پیوند سلولهای جزیرهای پانکراس اهدایی است؛ اما این درمانهای شفابخش مستلزم استفادهٔ مادامالعمر از داروهای سرکوبکنندهٔ سیستم ایمنی هستند.
مدیریت دیابت نوع ۱، میتواند چالشبرانگیز باشد و بیماران را در معرض خطر شدید سطوح خطرناک افت قند خون و «کتواسیدوز» قرار دهد؛ وضعیتی جدی و تهدیدکنندهٔ حیات که زمانی رخ میدهد که بدن شروع به تجزیهٔ چربی به عنوان سوخت میکند و منجر به تجمع اسید در خون میشود. خطرات طولانیمدت دیابت کنترلنشده شامل آسیب به کلیهها، چشمها، اعصاب و اندامها و افزایش خطر حملهٔ قلبی و سکته مغزی است.
در نتیجه، پژوهشگران مدتهاست که به دنبال درمانهای بهتر هستند و همچنان روشهای مقابله با علت اصلی خودایمنی بیماری را مطالعه میکنند. هدف، حذف عوارض، پیشگیری از بیماری و حفظ سلولهای تولیدکنندهٔ انسولینی است که فرد پس از تشخیص در اختیار دارد؛ امری که کنترل سطح قند خون را آسانتر میکند.
دکتر توماس دبور، مدیر مرکز جامع دیابت جانز هاپکینز، گفت: « مدیریت این بیماری هم برای بیماران و هم برای تیم مراقبتی آنها، دشوار است.»
تخمین زده میشود که در ۱۵٪ موارد، یکی از اعضای نزدیک خانواده مبتلا به دیابت نوع ۱ است، اما دکتر دبور اشاره کرد که اکثریت افراد تازه تشخیص داده شده، چنین سابقه خانوادگی ندارند. عامل محرک بیماری همچنان ناشناخته است. او گفت احتمالاً مواجهه با عوامل محیطی، از جمله ویروسها، در این میان نقش دارند که بهطور فعال در حال بررسی هستند.
یک یافتهٔ تصادفی در آزمایشگاه
در تلاش برای گسترش گزینههای درمانی، دانشمندان هاپکینز، از جمله دکتر دبور، بر روی سلول Xتمرکز کردهاند.
پروفسور حماد گفت: «این کشف کاملاً تصادفی بود.» او هنگام مطالعهٔ ویژگیهای ایمنی سلولهای سرطانی، سلول Xرا شناسایی کرد. او در آن زمان با یک سلول ایمنی که قبلاً تعریف نشده بود برخورد کرد که ویژگیهای هر دو سلول Bو Tرا داشت؛ همان سلولهای کارکشتهٔ شناختهشده در گلبولهای سفید سیستم ایمنی که با تهدیدات خارجی مانند باکتریها یا ویروسها مقابله میکنند.
از آن زمان، پروفسور حماد با پژوهشگران داخلی و خارجی دانشگاه جانز هاپکینز همکاری کرده است تا عملکرد سلول X را درک کند و ببیند چگونه میتوان از آن برای توسعهٔ یک درمان ایمنی برای دیابت نوع ۱ استفاده کرد که به جلوگیری از آسیبهای خودایمنی کمک کند. دکتر دبور توضیح داد که محققان هنوز مطمئن نیستند چرا این سلول وجود دارد، اما معتقدند ممکن است برای کاهش حملات خودایمنی در شرایطی مانند دیابت نوع ۱ باشد.
هدف قرار دادن سلولهای پشت حمله
دانشمندان جانز هاپکینز در آخرین آزمایشهای خود، در حال مطالعهٔ این موضوع هستند که چگونه درمانی مبتنی بر «آنتیبادی مونوکلونالX »- x-mAb، آنتیبادی تولید شده توسط سلولهای Xدر افراد مبتلا به دیابت نوع ۱ - میتواند به بدن در پاسخ به حملات خودایمنی کمک کند.
پروفسور حماد توضیح داد: هدف از این درمان، هدف قرار دادن و حذفِ انتخابیِ آن ۲٪ از سلولهای Tواکنشکننده به جزایر پانکراس است که به سلولهای بتای تولیدکنندهٔ انسولین حمله میکنند، در حالی که بقیهٔ سیستم ایمنی دستنخورده باقی میماند. بر اساس مطالعات حیوانی، ما فکر میکنیم میتوانیم با استفاده از x-mAbدقیقاً این سلولها را بگیریم تا از استقرار آنها در پانکراس جلوگیری کنیم.
الحلاف اشاره کرد که نکتهٔ منحصربهفرد تحقیق جاری این است که در حالی که بیش از ۲۰۰ مطالعه روی موشها توانایی جلوگیری از دیابت نوع ۱ را نشان دادهاند، این تنها دومین درمانی است که نشاندهندهٔ توانایی «معکوس کردن» بیماری است. مورد دیگر، داروی تپلیزوماب (teplizumab) است که توسط FDAتأیید شده و در حال حاضر برای به تأخیر انداختن شروع دیابت نوع ۱ حدود دو سال استفاده میشود.
در ایالات متحده، تپلیزوماب به صورت وریدی به کودکان و بزرگسالان در یک دورهٔ دو هفتهای تجویز میشود. این دارو زمانی تجویز میشود که فرد با خطر بالای ابتلا به دیابت نوع ۱، علائم و نشانگرهای بیولوژیک بیماری را نشان میدهد، اما قبل از اینکه سطح قند خون او به محدودهٔ دیابتی برسد. نشان داده شده است که این درمان شروع دیابت نوع ۱ را بهطور میانگین دو سال به تأخیر میاندازد. همچنین این دارو اکنون در شروع فوری دیابت نوع ۱ در کودکان در دسترس است که به حفظ سلولهای تولیدکنندهٔ انسولین کمک میکند.
پروفسور حماد خاطرنشان میکند که اگرچه این درمانِ نقطهٔ عطف نشاندهندهٔ پیشرفت است، اما بهطور کلی سلولهای T را هدف قرار میدهد، نه اینکه بهطور انتخابی سلولهای عامل بیماری را حذف کند؛ موضوعی که نگرانیهایی را در مورد عوارض جانبی ناشی از سرکوب سیستم ایمنی ایجاد میکند. او افزود: «این محدودیتها، نیاز مبرم به ایمونوتراپیهای جدیدی را نشان میدهد که بهطور انتخابی سلولهای Tدیابتزا را هدف قرار دهند و بتوانند رویکردی از جنس پزشکی دقیق برای دیابت نوع ۱ ارائه دهند.»
تیم پروفسور حماد میگویند تلاشهای آنها برای مهار و اصلاح ویژگیهای طبیعی x-mAb با هدف قرار دادن انتخابی سلولهای T که حملهٔ خودایمنی را هدایت میکنند، با هدف محافظت از سلولهای تولیدکنندهٔ انسولین و در عین حال حفظ سلولهای T که از عملکرد ایمنی طبیعی حمایت میکنند، انجام میشود.
فراتر از دیابت و به سوی کارآزماییها
پژوهشگران میگویند مراحل بعدی شامل مطالعهٔ بیشتر در مورد ایمنی و اثربخشی درمان آنها از طریق مطالعات اضافی در آزمایشگاه و سایر مدلهای پیشبالینی است. بسته به این نتایج، ممکن است تحقیق به مرحلهٔ کارآزماییهای بالینی انسانی ارتقا یابد.
الحلاف اشاره کرد که کار بر روی سلولهای Xهمچنین میتواند بینشهای بیشتری در مورد نحوهٔ درمان سایر شرایط خودایمنی، مانند بیماری گریوز (Graves’ disease) و اماس (Multiple Sclerosis) فراهم کند، زیرا این اختلالات دارای ویژگیهای خودایمنی مشابهی هستند. او افزود: «از آنجایی که رویکرد ما بهطور خاص آن سلولهای ایمنی مضر را هدف قرار میدهد، ما معتقدیم که میتواند فراتر از دیابت نیز کاربرد داشته باشد.»
منبع:
https://medicalxpress.com/news/2026-09-preclinical-antibody-approach-aims-diabetes.html